Paleta #25

Ten dwuwiersz z Dziadów Mickiewicza wraca do mnie regularnie na przełomie października i listopada. Ostatnio przyłapałam się na tym, że szeptałam go wchodząc do ciemnej kuchni. Żeby znaleźć ulubiony kubek na herbatę musiałam zapalić światło, a była dopiero 16.30!

Dzień się kurczy. A jesienne noce, które mam wrażenie trwają większość doby, sprzyjają myśleniu o przemijaniu.

Co to będzie, co to będzie?

To będzie grobowe wydanie newslettera: o grobowcach i cmentarzach na obrazach i wokół nas.

Zapraszam na Paletę!

Do przeczytania za 2 tygodnie (12 listopada),
Martyna

PS Od kilku dni Paleta ma swoje archiwum na stronie, dostępne jest tutaj.

Obraz: Jean Béraud, Opuszczając cmentarz Montmartre albo Powrót z pogrzebu, 1876 r. (fragment)

• malarskie wspomnienie Matejki
• szkic, który stał się pełnoprawnym obrazem
• malarz, który skutecznie oszukiwał odbiorców
• podcast o kobiecie, która być może straszy w baszcie
• obraz, którego Gierymski nie chciał malować
• dobra wiadomość na listopad
• informacje o trwających wystawach
• zadanie

Jan Matejko przedstawił na tym obrazie, lekko podkolorowane, jak to u Matejki, autentyczne wydarzenie, w którym brał udział.

W 1869 roku zdecydowano się na otwarcie grobowca króla Kazimierza Wielkiego w katedrze wawelskiej.

Długo uważano, że sarkofag Kazimierza Wielkiego, datowany na II połowę XIV wieku, jest cenotafem, czyli nie ma w nim szczątków króla. Przypuszczano, że władca został pochowany w innym miejscu, a w katedrze wzniesiono “grobowiec pamiątkowy”.

Początkowo nie planowano go otwierać, bo nie było po co. W toku prac renowacyjnych okazało się jednak, że grobowiec wcale nie jest pusty. Zapadła więc decyzja, by go otworzyć. Na miejscu była specjalnie powołana komisja, a w jej składzie znalazł się między innymi Jan Matejko.

Po otwarciu grobowca oczom obecnych ukazał się dość dziwny (i zapewne makabryczny) widok. Znajdujące się w środku szczątki oraz insygnia władzy wyglądały jakby były częściowo rozsypane na podłodze bez większego ładu. Powyżej znajdowały się pręty wbite w wewnętrzne ściany grobowca. Na tej podstawie wywnioskowano, że na nich złożona została drewniana trumna z ciałem króla, która z czasem zbutwiała. Wszystko co było w środku spadło na podłogę.

Jan Matejko wykonał wtedy kilka szkiców, m.in. narysował czaszkę Kazimierza Wielkiego. Swoje wspomnienia z tego wydarzenia uwiecznił też na obrazie.

Wybrał ciekawą perspektywę, bo nie patrzymy na wnętrze grobowca z zewnątrz, tylko jakbyśmy znajdowali się w środku. Kiedy świeca włożona do środka zgaśnie albo mężczyzna ją wyjmie, niewielką przestrzeń wokół nas ogarnie mrok… Czy Matejko chciał nas przestraszyć?

Obraz: Jan Matejko, Wnętrze grobu Kazimierza Wielkiego, 1869 r., Muzeum Narodowe w Krakowie

Malarstwo Eugène’a Delacroix to wielopostaciowy teatr emocji. Pojedyncza postać zazwyczaj jest częścią większego, zbiorowego dramatu.

W tej pracy jest jednak inaczej. Artysta skupił się na jednej postaci, młodej dziewczynie. Z tytułu dowiadujemy się, że jest sierotą. A z samego obrazu?

Dziewczyna unosi wysoko szeroko otwarte oczy. Zdaje się, że pełne łez. Jakby szukała wsparcia, w miejscu lub osobie, która znajduje się nad nią. Ma zaczerwieniony nos i policzki, być może płakała.

Jej ręka bezwładnie leży na udzie, ciało lekko przechyla się w jedną stronę jakby uleciała z niej cała energia. Dziewczyna nie dba o to, że koszula zsuwa się z jej ramienia, to nie jest teraz ważne.

Wydaje się załamana i zagubiona.

Za nią widać opustoszały cmentarz. To bardzo wymowne tło i kolejny element opowiadający o sytuacji, w której się znalazła.

Bardzo podobną postać można znaleźć na obrazie Masakra na Chios, na którym Delacroix przedstawił krwawy najazd wojsk osmańskich na grecką wyspę. Wymordowanych zostało wtedy około 20 tysięcy jej mieszkańców, cywilów, a ponad dwa razy tyle zostało wziętych do niewoli.

Badacze uważają, że praca Sierota na cemntarzu powstała jako olejny szkic do większej i bardziej rozbudowanej Masakry na Chios. Przyjmując, że jest to prawda, nasza bohaterka jest Greczynką, której świat właśnie runął.

W tej pracy, która choć jest olejnym szkicem uznawana jest za pełnoprawny obraz, Delacroix nie potrzebował tłumu ani wielkiej historii by opowiedzieć o emocjach i przejmującej tragedii.

Obraz: Eugène Delacroix, Sierota na cmentarzu, ok. 1823-24 r., Luwr, Paryż

Zwykle w tym miejscu celebrujemy urodziny artystów, ale temat wydania zobowiązuje, więc…

dziś mijają 134 lata od śmierci

Williama Michaela Harnetta.

William Michael Harnett żył krótko, jedynie 44 lata, zmagał się z reumatyzmem.

Początkowo był grawerem, pracował na przykład dla Tiffany’ego grawerując wzory na srebrach stołowych. Szybko zorientował się jednak, że nie chce tego robić przez resztę życia, chce malować!

Wyspecjalizował się w bardzo konkretnym typie malarstwa, martwych naturach trompe-l’œil.

Trompe-l’œil to z francuskiego oszukać oko. I to właśnie robił Harnett w swoich pracach. Malował zacierając granicę pomiędzy tym co prawdziwe, a tym co przedstawione na obrazie. Przekonywał widza, że patrzy na trójwymiarową kompozycję, a nie na płaską powierzchnię płótna.

Ta jego gra z widzem bardzo podobała się odbiorcom, jednak profesjonalni krytycy patrzyli na nią niezbyt przychylnie. Prace Harnetta były według nich ciekawostkami malarskimi pozbawionymi większej wartości.

Zostawiam Ci link do galerii z jego obrazami, zdecyduj, co Ty o nich myślisz.

Obraz: William Michael Harnett, Stare skrzypce (fragment), 1886 r., National Gallery of Art, Waszyngton oraz fotografia przedstawiająca malarza

W poznańskiej katedrze znajduje się imponujący piętrowy renesansowy nagrobek. Hieronim Canavesi, włoski rzeźbiarz działający w Polsce, zaprojektował go dla Andrzeja i Barbary Górków. Ród Górków był jednym z najpotężniejszych i najbogatszych rodów w Wielkopolsce w XVI wieku.

Historia, którą opowiadam w tym odcinku, dotyczy ich syna Łukasza III Górki. Jego nagrobka nie ma jednak w katedrze. Nie zgodzili się na to wysoko postawieni poznańscy duchowni zarządzający katedrą. Nie podobało się im, że Górka szerzył w Wielkopolsce protestantyzm. Dla takich osób w katolickiej świątyni nie było miejsca!

Zimą 1573 roku pod drzwiami poznańskiej katedry rozegrały się dramatyczne sceny. Mimo zakazu, bracia Łukasza próbowali wedrzeć się do kościoła z jego zwłokami i złożyć je w rodzinnej krypcie! Ostatecznie się to nie udało i Łukasz Górka został pochowany pod Poznaniem.

Łukasz III Górka to bardzo ciekawa postać, ciekawa jest też historia jego małżeństwa z Elżbietą (Halszką) Ostrogską. To właściwie ona jest główną bohaterką tego odcinka.

Bardzo możliwe, że ją znasz, jeśli widziałaś/eś obraz Jana Matejki Kazanie Skargi. Halszka, w ciemnoniebieskiej sukni i białej kryzie, siedzi zasmucona obok Anny Jagiellonki. Prawą dłonią zasłania oczy. Halszki co prawda nie powinno tu być, bo już nie żyła od kilku lat, ale historyczna rzeczywistość mistrza Matejki rządzi się swoimi prawami!

Miłego słuchania!

Wyobraź sobie taką sytuację: jesteś malarzem i rysownikiem, dostałeś/aś zlecenie na przygotowanie serii prac przedstawiających zabytki związane z Polską we Włoszech. Jeździsz więc po Italii, odwiedzasz Wenecję, Padwę, Bolonię, Florencję. Do kraju wysyłasz rysunki i dostajesz za to pieniądze, może nie za duże, ale jednak.

Całkiem niezłe zajęcie, prawda?

Ale nie dla Aleksandra Gierymskiego. Tworzenie kompozycji na zlecenie było dla Gierymskiego smutnym obowiązkiem. Bardzo nie lubił pracować według wyznaczonych zasad, a tu miał nawet narzucony temat!

Według niego, zabytki, które miał malować były niemalownicze. A czas, który poświęcał takim zleceniom uważał za zmarnowany.

Tej pracy, którą widzisz powyżej, przedstawiającej nagrobek Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej w kościele Santa Croce we Florencji, zapewne w ogóle nie miał ochoty malować.

Tymczasem powstała praca, która nie tylko wiernie dokumentuje wygląd nagrobka, ale także poprzez wprowadzenie klęczącej postaci kobiecej, jest po prostu ciekawa. Ciemna sylwetka kobiety stwarza kontrast dla postaci Zofii na nagrobku, która wydaje się przez to jaśniejsza.

Poza tym dzięki przedstawieniu kobiety scena nabiera reporterskiego charakteru, bezduszna przestrzeń florenckiej katedry ożywa.

Można też zobaczyć w tej anonimowej kobiecie towarzyszkę Zofii, która znajduje się tysiące kilometrów od rodzinnego kraju, ale przynajmniej nie jest samotna i zapomniana.

A więc mimo, że Gierymski nie miał ochoty na malowanie „niemalowniczych motywów”, to przykładał się do tej pracy.

Obraz: Aleksander Gierymski, Nagrobek Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej w kościele Santa Croce we Florencji, 1885 r., Muzeum Narodowe w Warszawie

„Historia Polski nie powinna mieć cennika.”

Tak, podczas konferencji prasowej inaugurującej 15. edycję akcji „Darmowy Listopad” powiedziała Marta Cienkowska, ministra kultury.

I faktycznie w listopadzie 4 ważne polskie rezydencje: Zamek Królewski na Wawelu, Zamek Królewski w Warszawie, Muzeum Łazienki Królewskie i Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, zapraszają do swoich wyznaczonych przestrzeni za darmo.

Na Wawelu będzie można m.in. bezpłatnie zwiedzać wystawy czasowe oraz w wybranych terminach wystawy stałe.

Zamek Królewski w Warszawie przygotował specjalną trasę zwiedzania oraz program bezpłatnych wydarzeń. Szczególnie ciekawe wydają mi się spacery w weekend 21-22 listopada podczas których uczestniczy poznają miejsca na co dzień niedostępne.

Muzeum Łazienki Królewskie udostępnia bezpłatnie między innymi swoje wystawy czasowe, w tym ekspozycję „Nabiści. Prorocy nowej sztuki” (pisałam o niej latem w Palecie #20, którą możesz przeczytać TUTAJ).

Wilanów zaprasza na darmowe zwiedzanie całego pałacu, w tym wystawy czasowej „Sobiescy i Stuartowie. Blask i widmo korony” przez cały tydzień z wyłączeniem wtorków.

Wydarzeń jest znacznie więcej. Wszystkie szczegółowe informacje znajdziesz na stronach muzeów!

Zdjęcie: Dziedziniec Zamku na Wawelu

Trzymam za Ciebie rękę na wystawowym pulsie. Jakie wystawy zaraz się kończą, a jakie niedawno się zaczęły i warto na nie pójść?

Zaraz się kończą:

Nabiści. Prorocy nowej sztuki
Muzeum Łazienki Królewskie, Podchorążówka
do 15 listopada
Warto, bo: wystawa pomoże zrozumieć rewolucje w sztuce na przełomie XIX i XX wieku. Do Warszawy przyjechały obrazy z Musée d’Orsay w Paryżu i można zobaczyć jak w ich kontekście prezentują się obrazy Wyspiańskiego, Muter czy Okunia.

Beksiński w Poznaniu
MTP Hala nr 1
do 22 listopada (przedłużona)
Warto, bo: na 1000 metrów kwadratowych zaprezentowanych zostanie niemal 120 prac artysty.

Niedawno się zaczęły:

Anna Jagiellonka. Wszystkie twarze królowej
Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki
do 14 lutego 2027
Warto, bo: można się przekonać, że Anna nie była tylko córką, siostrą i żoną polskich królów.

„Przemijanie” — opowieść o śmierci, pogrzebie i żałobie w Polsce od baroku do lat 30. XX w.
Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, gmach Zbiory Sztuki
do 7 marca 2027
Warto, bo: można zobaczyć jak artyści starali się nadać artystyczną formę czemuś tak ulotnemu jak przemijanie.

Nowa stała ekspozycja – Pokój Zegarmistrzów Królewskich
Zamek Królewski w Warszawie
Warto, bo: to pokaz niesamowitego kunsztu dawnych zegarmistrzów w bardzo eleganckiej oprawie.

Alina Szapocznikow / Nairy Baghramian
Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki
od 16 października
Warto, bo: to dialog między artystkami, które mimo, że tworzyły w różnych dekadach, spotykają się w refleksji nad cielesnością, zmysłowością oraz doświadczeniem choroby i przemijania. Kiedy jak nie w setną rocznicę urodzin oglądać prace Szapocznikow.

Obywatelka Cepelia
Muzeum Narodowe w Krakowie, Gmach Główny
do 21 lutego 2027
Warto, bo: to wystawa, która pomoże zrozumieć fenomen Cepelii, która przez dekady kształtowała codzienną estetykę Polaków. Dodatkowo wystawę kuratoruje Piotr Korduba, profesor, którego pasję do rzemiosła artystycznego znam z zajęć na studiach i która jest zaraźliwa!

Oblicza Czapskiego
Muzeum Narodowe w Krakowie, Gmach Główny
do 31 stycznia
Warto, bo: to okazja do przyjrzenia się wielorakim obliczom sztuki Czapskiego, który jest patronem 2026 roku.

Wyczółkowski. Między światłem a ciszą
Galeria Sztuki Akademii Lubrańskiego, Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu
do 30 grudnia 2027
Warto, bo: wystawa pokazuje różne oblicza twórczości jednego z najważniejszych artystów Młodej Polski.

Czapski. Lekcja Pankiewicza
Galeria Sztuki Akademii Lubrańskiego, Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu
do 12 grudnia
Warto, bo: to wystawa poświęcona dwóm ważnym artystom oraz ich relacji mistrz-uczeń.

Zaraz się zacznie:

Dziewczyńskie opowieści. Natasza Rogozińska
NISKO, Poznań
od 31 października (wernisaż godz. 18.00)
Warto, bo: to idealne połączenie ciekawych herstorii, osobistej perspektywy oraz współczesnej sztuki. Dodatkowo wystawa trwa bardzo krótko, tylko do 10 listopada.

Bambini. Magdalena Abakanowicz
Muzeum Narodowe w Gdańsku, Zielona Brama
od 6 listopada
Warto, bo: ta kompozycja składająca się z ponad 80 rzeźb naprawdę na żywo robi duże wrażenie.

Jeśli wiesz o jakiejś ciekawej wystawie, która właśnie się zaczęła lub niedługo się kończy daj mi znać! Podzielę się tą informacją z innymi w kolejnej Palecie!

Obraz: Marcin Kober, Anna Jagiellonka jako wdowa, po 1586 r., Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie (fragment)

Wskaż autorów tych obrazów przedstawiających cmentarze:

W poprzednim wydaniu Palety trzeba było znaleźć na obrazie Róże Heliogabala Lawrence’a Almy-Tademy 3 elementy: wachlarz, fontannę, podpis malarza.

Są tutaj: